افسانه های شطرنج

بله، شاها، در خانه ی دوم، دو دانه، در خانه ی سوم، چهار دانه، در خانه ی چهارم، هشت دانه، در خانه ی پنجم، ۱۶ دانه، در خانه ی ششم، ۳۲ دانه و… شاه با خشم گفت: «کافی است، دانه های گندمی که برای ۶۴ خانه ی صفحه ی شطرنج آرزو می کنی خواهی گرفت؛ برای هر خانه، دو برابر خانه ی قبلی. اما بدان که خواهشت شایسته و در خور بخشندگیِ من نیست. سپس پادشاه گفت. برو! نوکران من کیسه گندمت را برایت می آورند. سسا تبسمی کرد و رفت جلوی در کاخ به انتظارِ پاداش نشست. هنگام ناهار، شاه به یاد سسا افتاد و پرسید آیا این مخترع پاداش فقیرانه اش را دریافت کرده است، و در جواب به او گفتند: شاها! فرمانت مطاع است. ریاضی دانان مشغول محاسبه اند تا ببینند چه مقدار گندم باید دریافت کند. شاه روی در هم کشید. زیرا عادت نداشت که این قدر در اجرای فرمانش تعلل و تأخیر شود.

images

شب، قبل از این که به بستر برود مجدداً پرسید که آیا کیسه ی گندم سسا داده شده است، ولی گفتند: شاها! ریاضی دانانت دایماً در کارند و امیدوارند قبل از طلوع آفتاب کار محاسبه پایان پذیرد. شاه با خشم گفت: «چرا این قدر مسامحه می کنند؟ تا قبل از این که از خواب بیدار شوم باید پاداش سسا تا آخرین دانه ی گندم داده شده باشد، دیگر در این باره دستوری نخواهم داد! صبح به عرض شاه رساندند که رئیس ریاضی دانان دربار اجازه ی شرفیابی خواسته است. شاه او را به حضور پذیرفت. شاه، قبل از این که حکیم، سخنی بگوید گفت: می خواهم بدانم پاداش محقرانه ای که سسا خواسته بود به او داده شده است؟ حکیم پیر جواب داد: «علت این که صبح به این زودی شرفیاب شدم همین است. با کمال وظیفه برای محاسبه ی گندم سسا کوشیده ایم، مقدارش بسیار سر سام آور است» شاه با بی حوصلگی سخن او را قطع کرد و گفت: «هر قدر سرسام آور باشد انبارهای غله من می تواند جواب گوی آن باشد. پاداشی که به او قول داده شده است باید تحویل او شود! حکیم گفت: رضایت خاطر و انجام آروزی سسا در قدرتِ شما  نیست در تمام انبارهای غله ات مقدار گندمی که سسا خواسته است وجود ندارد. اصولاً در تمام خطه ی سلطنتت این مقدار گندم یافت نمی شود. در حقیقت دنیا هم چنین گندمی را به خود ندیده است. اگر بخواهی به قولت وفا کنی باید دستور دهی همه ی زمین های دنیا به مزارعِ گندم تبدیل شوند، همه ی دریاها و اقیانوس ها خشک شوند و همه ی یخ ها و برف های قطب های دور دست ذوب شوند و بعد اگر تمام این مناطق و سرزمین های عظیم دنیا زیر کشت گندم قرار گیرد شاید ممکن باشد تعداد گندمی که سسا به عنوان پاداش خواسته است به او داده شود.

download

شاه که حیرت زده به گفتار محاسبش گوش می داد متفکرانه گفت: آن عدد غول پیکر چیست؟

حکیم پاسخ داد: «پادشاها ۱۸۴۴۶۷۴۴۰۷۳۷۰۹۵۵۱۶۱۵ است.»

کمی محاسبه

چنین است آن چه افسانه حکایت می کند و ما نمی دانیم که آیا واقعیت دارد یا خیر ولی دانستن این که چگونه پاداش سسا چنین عدد سرسام آوری می شود مشکل نیست و با کمی حوصله می توانیم آن را حساب کنیم: باید مجموع گندم های ۶۴ خانه ی صفحه ی شطرنج را محاسبه کنیم. حاصل بنابراین خواهیم داشت: و در نتیجه: به عبارت دیگر باید ۲ را ۶۴ بار در خودش ضرب کنیم و در نهایت یکی از آن کم کنیم. برای تسهیل محاسبه می توانیم ۶۴ عامل ضرب را به ۶ دسته ۲۱۰ و یک دسته ی ۲۴ گروه بندی کنیم.

green-psu_calculator

مقدار ۲۱۰ مساوی است با ۱۰۲۴ و ۲۲ مساوی است با ۱۶ بنابراین عددی که در جست وجوی آن هستیم عبارتست از:

۱-(۱۶×۱۰۲۴×۱۰۲۴×۱۰۲۴×۱۰۲۴×۱۰۲۴×۱۰۲۴) = تعداد گندم ها

و با ضرب ۱۰۲۴×۱۰۲۴ عدد ۱۰۴۸۵۷۶ به دست می آید و در نتیجه ی حاصل ضرب بالا را می توان به صورت زیر نوشت:

۱-(۱۶×۱۰۴۸۵۷۶×۱۰۴۸۵۷۶×۱۰۴۸۵۷۶) =تعداد گندم ها

و پس از اتمام محاسبات خواهیم داشت:

۱۸،۴۴۶،۷۴۴،۰۷۳،۷۰۹،۵۵۱،۶۱۵ = تعداد گندم ها

اگر بخواهید تجسم درستی از این تعداد گندم داشته باشید می توانید آن را به عدد قابل درک دیگری تبدیل کنید. مثلاً اندازه ی انباری که برای ذخیره ی تمام این گندم ها لازم است را پیدا کنید. با اندکی محاسبه می توان دید که یک متر مکعب گندم به طور متوسط شامل ۱۵،۰۰۰،۰۰۰ دانه گندم است.

بنابراین پاداشی که مخترع شطرنج تقاضا کرده به انباری که ۱،۲۰۰،۰۰۰،۰۰۰،۰۰۰ متر مکعب یا ۱،۲۰۰ کیلومتر مکعب باشد احتیاج دارد. انباری که برای این کار انتخاب می کنیم اگر ۴ متر ارتفاع و ۱۰ متر عرض داشته باشد به طول ۳۰،۰۰۰،۰۰۰ کیلومتر یا هشتاد برابر فاصله ی زمین تا ماه خواهد بود.

سید امین مداحی. نشریه جوانه اندیشه،شماره ۳۵

/ 0 نظر / 96 بازدید